İSVEÇ POSTASI / Efsane Afşar Sayınqala
1945–1990: Güney Azerbaycan’ın Batısını Kürtler İşgal etti.
Bir halkın toprağı, başka bir siyasi hareketin hedeflerine ne kadar açılabilir?
Güney Azerbaycan’ın batısında, özellikle Mahabad ( soğuk bulaq) Bukan (Bey Kendi) Urmiye, Naqade (Sulduz) Uşnuye, Sayınqala, Qoşaçay, Tikante, ve çevresinde yaşanan tarihsel gelişmeler, bugüne kadar yeterince araştırılmamış önemli bir toprak ve egemenlik meselesidir.
Bu konuyu yalnızca göç, mültecilik veya etnik nüfus hareketleri olarak değerlendirmek, yaşananların siyasi ve askerî boyutunu gözden kaçırmak olur. Çünkü burada tartışılması gereken yalnızca insanların bir yerden başka bir yere taşınması değil; silahlı güçlerin bölgeye girişi, siyasi hâkimiyet arayışı ve bunun yerel nüfus üzerindeki sonuçlarıdır.
Bu tarihsel sürecin başlangıç noktası 1945’tir.
1945: Silahlı geçiş ve Mahabad Cumhuriyeti
İkinci Dünya Savaşı’nın sonlarına doğru Irak’ta çatışmalar yaşayan Molla Mustafa Barzani ve beraberindeki binlerce silahlı çeteleri İran sınırını geçerek Güney Azerbaycan’ın batısına geldi.
Barzani’nin gelişi sıradan bir sivil göç değildi. Yanında silahlı savaşçılar ve aileleri bulunuyordu. Bu kuvvetler daha sonra Mahabad’da kurulan Kürt Cumhuriyeti’nin askerî yapısında önemli rol üstlendi. ( sayları 10 ta 30 bin arası).
22 Ocak 1946’da Gazi Muhammed tarafından Mahabad Kürt Cumhuriyeti ilan edildi. Barzani ise cumhuriyetin askerî komutanlarından biri oldu.
Burada sormamız gereken önemli bir soru var: Başka bir ülkeden silahlı kuvvetlerle gelen bir siyasi-askerî hareket, yerel nüfusun iradesi ve ülkenin egemenliği meselesi nasıl değerlendirilmeden bırakılabilir?
Bir bölgeye silahlı güçle girilmesi ve orada fiilî otorite kurulması, uluslararası hukukta işgal tartışmasını gündeme getirir. Bunun hukuki niteliği, askerî kontrolün kapsamı ve koşulları üzerinden belirlenmelidir.
Mahabad Cumhuriyeti’nin varlığı yalnızca bir devlet ilanından ibaret değildi. Bölgenin siyasi geleceğini değiştiren askerî ve siyasi bir gelişmeydi.
Aralık 1946’da İran ordusunun bölgeye girmesiyle cumhuriyet sona erdi. Barzani ve kuvvetlerinin önemli bir bölümü Sovyetler Birliği’ne çekildi.
Ancak tarihsel araştırmanın cevaplaması gereken soru hâlâ ortadadır: Bu dönemde gelen topluluklardan kimler bölgede kaldı, hangi yerleşimlere dağıldı ve sonraki yıllarda bölgenin nüfus yapısında nasıl bir değişim yaşandı?
Tarihi araştırmalar, ve gelişmeler Barzani’yle gelen Kürtlerin büyük çoğunluğu Batı Azerbaycan’da kaldılar ve orada köylere yerleştiler.
1970’li yıllar: Yeni bir nüfus hareketi
1945’te başlayan tarihsel gelişmelerin ardından 1970’li yıllarda Irak’tan İran’a yeni Kürt nüfus hareketleri yaşandı.
Human Rights Watch’un 1991 tarihli raporu, 1971’den itibaren Irak’tan İran’a gelen Kürtlerin sayısının yüz binlerle ifade edildiğini belirtiyor. Raporda 1975 yılında Barzani hareketinin çöküşünden sonra yaklaşık 250 bin Kürdün İran’a sığındığı, bunların çok azının daha sonra Irak’a döndüğü ve yaklaşık 150 bininin İran’da kaldığı, ve gene Batı Azerbaycana yerleştirildi.
Bu rakamlar, 1970’li yıllardaki nüfus hareketlerinin boyutunu anlamak bakımından önemlidir.
Fakat burada bir başka mesele vardır: Gelen nüfusun ne kadarı geçici olarak barındı, ne kadarı kalıcı yerleşti ve hangi bölgelerde yeni toplumsal yapılar oluştu?
Bunlar yalnızca nüfus istatistikleri değildir. Yerel halkın mülkiyet, yerleşim ve siyasi temsil hakları bakımından da araştırılması gereken konulardır.
1980–1990: Savaş, mülteciler ve demografik değişim
İran-Irak Savaşı ile birlikte sınır bölgelerinde yeni bir dönem başladı.
1988’de Irak yönetiminin Kürt bölgelerine yönelik kimyasal saldırıları ve askerî operasyonları sonucunda çok sayıda insan İran’a sığındı. Human Rights Watch, 1988’de 100 binden fazla Iraklı Kürdün İran’a geldiğini ve 1989 yazına kadar mültecilerin üç sınır eyaletindeki 23 kamp, 13 şehir ve 157 köy ve kasabaya dağıtıldığını bildiriyor.
1991’de Irak’taki ayaklanmaların bastırılması da yeni bir mülteci hareketine yol açtı.
Bu insanların önemli bir bölümü savaş, baskı ve ölüm tehdidinden kaçıyordu. İnsanların can güvenliği arayışını suçlamak mümkün değildir.
Ancak insani sığınma ile kalıcı siyasi ve toprak hâkimiyeti birbirinden farklı meselelerdir.
Bir bölgeye gelen nüfusun yerleşmesi, yerel halkın haklarının korunması ve devletin uyguladığı iskân politikaları şeffaf biçimde incelenmelidir.
Asıl mesele: Toprak, egemenlik ve yerel halkın iradesi@
Ancak aynı haklar Güney Azerbaycan Türkleri için de geçerlidir.
Bir halkın kendi kaderini tayin hakkı, başka bir halkın tarihsel olarak yaşadığı topraklar üzerinde silahlı güç kullanarak egemenlik kurma hakkı değildir.
1945’teki silahlı geçiş, Mahabad Cumhuriyeti’nin askerî ve siyasi yapısı, 1970’li yıllardaki nüfus hareketleri ve 1980–1990 dönemindeki mülteci yerleşimleri birlikte araştırılmalıdır.
Bu dönemlerde hangi bölgelerde fiilî askerî kontrol kuruldu? Hangi yerleşimlerde yerel yönetim değişti? Hangi aileler kaldı, hangileri döndü? Yerli halkın mülkiyet ve siyasi temsil hakları nasıl etkilendi?
Bu soruların cevabı verilmeden Güney Azerbaycan’ın batısındaki tarihsel değişimi yalnızca göç olarak tanımlamak eksik kalacaktır.
Son söz
Bir toprağın tarihini yalnızca oraya gelenlerin hikâyesiyle yazamayız. O toprakta yüzyıllardır yaşayanların da hafızası, mülkiyeti, kültürü ve siyasi iradesi vardır.
Güney Azerbaycan’ın batısında 1945’ten 1990’lara uzanan sürecin askerî, siyasi ve demografik boyutları araştırılmalı; işgal iddiaları somut belgelerle incelenmelidir.
Çünkü adalet, bir halkın hakkını savunurken başka bir halkın hakkını görmezden gelmek değildir.
Hiçbir halkın özgürlüğü, başka bir halkın toprağı ve iradesi üzerinde kurulamaz.
Kaynakça
ver Happened to the Iraqi Kurds?, 1991.
UNHCR, Update to the Background Paper on Refugees and Asylum Seekers from Iraq, 1996.
1907 Lahey Sözleşmesi, kara savaşının kanun ve teamüllerine ilişkin düzenleme, 42. madde.
