İSVEÇ POSTASI / Efsane Afşar Sayınqala
Kırım Tatarları’nın Bitmeyen Çilesi
Bazı milletlerin tarihi kitaplarda okunur.
Bazı milletlerin tarihi ise mezar taşlarında, yarım kalmış evlerde, eski fotoğraflarda ve yıllarca saklanan bir anahtarda yaşar.
Kırım Tatarlarının tarihi de böyledir.
Bir halk düşünün…
Yüzyıllar boyunca yaşadığı topraklardan önce yavaş yavaş göç etmeye zorlanıyor, sonra kültürel ve siyasi varlığı daraltılıyor, ardından bir gecede evlerinden sökülüp trenlere dolduruluyor.
Ve yıllar sonra vatanına döndüğünde, bıraktığı evlerin çoğunun artık kendisine ait olmadığını görüyor.
Bu yalnızca bir sürgün hikâyesi değildir.
Bu, vatanından koparılmaya çalışılan bir halkın hafıza mücadelesidir.
Ve o hikâyenin en karanlık sayfalarından biri, 18 Mayıs 1944 sabahında açılır.
Ama o sabaha gelmeden önce, biraz geriye gitmek gerekir.
Çünkü hiçbir tarihî felaket bir gecede başlamaz.
KIRIM’IN UZUN HİKÂYESİ
Kırım, Karadeniz’in kuzeyinde yalnızca stratejik bir yarımada değildir.
Yüzyıllar boyunca farklı medeniyetlerin buluştuğu, Türk-İslam dünyasının önemli merkezlerinden biri olmuştur.
15. yüzyılda Kırım Hanlığı’nın kurulmasıyla birlikte Kırım Tatarları yarımadanın siyasi ve kültürel hayatında belirleyici bir konuma geldi. Bahçesaray, hanlığın siyasi merkezi olduğu kadar önemli bir kültür merkeziydi. Kırım Hanlığı 1783’e kadar varlığını sürdürdü. (Encyclopedia.com)
Sonra tarih değişti.
Rusya’nın güneye doğru genişlemesiyle Kırım üzerindeki baskı arttı.
1774 Küçük Kaynarca Antlaşması sonrasında Kırım Hanlığı kâğıt üzerinde bağımsız hale getirildi; fakat Rusya’nın nüfuzu giderek güçlendi. 1783’te II. Katerina Kırım’ı Rus İmparatorluğu’na kattı. (Library of Congress Blogs)
Ve böylece Kırım Tatarlarının tarihinde uzun bir başka dönem başladı.
1783: İLHAKTAN SONRA
Kırım’ın Rus İmparatorluğu’na katılması yalnızca siyasi bir sınır değişikliği değildi.
Toplumun demografik yapısı da zaman içinde değişmeye başladı.
Kırım Tatarlarının önemli bir bölümü Osmanlı topraklarına göç etti. 19. yüzyıl boyunca farklı dönemlerde devam eden göçler, Kırım’daki Tatar nüfusunun ağırlığını ciddi biçimde azalttı. Rus yönetimi de yarımadaya farklı bölgelerden yerleşimleri teşvik etti. (Encyclopedia.com)
Böylece Kırım Tatarları için vatanlarında kalmak ile başka diyarlara gitmek arasında acı bir tercih ortaya çıktı.
Fakat nereye giderlerse gitsinler, Kırım hafızalarında kaldı.
İstanbul’a gelen bir Kırım Tatarı için Kırım geride bırakılmış bir toprak değildi.
Kırım, dönülecek yerdi.
1917: YENİ BİR UMUT
1917 Rus Devrimi, Kırım Tatarları için de yeni bir siyasi dönem başlattı.
Yıllarca imparatorluk yönetimi altında yaşayan halk, kendi geleceğini belirleme düşüncesini daha yüksek sesle dile getirmeye başladı.
Fakat devrim sonrası iç savaş, iktidar mücadeleleri ve Bolşeviklerin Kırım’daki hâkimiyeti, bu umutların önünü kesti.
1921’de Kırım Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu.
Ancak Stalin dönemine girildiğinde Sovyet sisteminin farklı halklara yönelik politikaları giderek sertleşti.
Kırım Tatar toplumunun aydınları, din adamları ve kültürel önderleri baskı gördü.
Bir halkın önce aydınlarını susturmak, sonra hafızasını zayıflatmak ve en sonunda onu topraklarından koparmak…
1944’e giden yolun taşları böyle döşeniyordu.
STALİN’İN KIRIM’I
Stalin döneminde Sovyetler Birliği’nde “halk düşmanı”, “casus”, “işbirlikçi” gibi suçlamalar yalnızca bireylere değil, zaman zaman bütün topluluklara yöneltildi.
II. Dünya Savaşı sırasında Kırım’ın Alman işgali altında kalması, daha sonra Kırım Tatarlarının tamamına yönelik toplu suçlamanın gerekçesi haline getirildi.
Burada önemli bir ayrıntı var.
Sovyet yönetiminin 11 Mayıs 1944 tarihli kararında, Kırım Tatarlarının Alman işgalcileriyle işbirliği yaptığı ileri sürülüyordu.
Fakat kararın sonucu bireysel bir cezalandırma değildi.
Bütün halk sürgün edilecekti.
Stalin’in başkanlığındaki Devlet Savunma Komitesi’nin kararında açıkça “bütün Tatarların” Kırım’dan çıkarılması ve Özbekistan SSC’ye “özel yerleşimci” olarak gönderilmesi emrediliyordu. Karar, taşımanın NKVD tarafından gerçekleştirilmesini ve operasyonun 1 Haziran 1944’e kadar tamamlanmasını öngörüyordu. (loc.gov)
İşte tarih burada bütün çıplaklığıyla karşımıza çıkıyor.
Bu, tek tek suçluların yargılanması değildi.
Toplu cezalandırmaydı.
18 MAYIS 1944
Ve sonra o sabah geldi.
18 Mayıs 1944.
Kırım Tatarlarının hafızasına kazınan tarih.
Kapılar çalındı.
İnsanlara evlerinden çıkmaları emredildi.
Kadınlar…
Çocuklar…
Yaşlılar…
Savaşta bulunan askerlerin aileleri…
Birçoğu ne olduğunu anlamaya bile fırsat bulamadan evlerinden çıkarıldı.
Yanlarına yalnızca sınırlı miktarda eşya almalarına izin verildi.
Sovyet kararında, kişisel eşyaların ve aile başına belirli miktarda gıdanın alınmasına izin verilirken, geride bırakılan evlerin, binaların, arazilerin, hayvanların ve diğer malların devlet tarafından devralınacağı açıkça yazılıydı. (loc.gov)
Bir insanın hayatı bir kâğıt üzerinde birkaç satıra sığdırılmıştı.
Ev.
Tarla.
Hayvan.
Eşya.
Ve insan…
Hepsi bir devlet kararının maddeleri arasına sıkıştırılmıştı.
TREN
Sonra trenler geldi.
İnsanlar vagonlara dolduruldu.
Hayvan taşımacılığında kullanılan vagonlara benzeyen kapalı vagonlarda yolculuk başladı. Sovyet sürgünlerinde demiryolu taşımacılığının bu biçimde kullanıldığı arşiv belgelerinde ve sonraki tarih araştırmalarında açıkça görülüyor. (loc.gov)
Trenler Kırım’dan uzaklaştıkça insanlar vatanlarından da uzaklaşıyordu.
Fakat bir şey vardı ki hiçbir tren onu taşıyamazdı:
Hatıra.
Bir anne çocuğuna Kırım’ı anlatacaktı.
Bir baba, Bahçesaray’ı.
Bir dede, köyünü.
Bir kadın, evinin penceresinden görünen dağı.
Ve çocuklar hiç görmedikleri Kırım’ı kendi vatanları olarak öğreneceklerdi.
ÖLÜM TRENLERİ
Sürgün yolculuğu başlı başına bir trajediydi.
Kalabalık vagonlar, yetersiz yiyecek ve su, hastalık ve ağır taşıma şartları insanların hayatını tehdit etti.
Arşivlerde, sürgün sırasında ve sürgün sonrasında yaşanan ölümlere ilişkin raporlar bulunuyor. Örneğin Sovyet arşivlerinden aktarılan belgeler arasında, 1944’te Taşkent bölgesinden geçen Kırım Tatarı sürgünlerinin hastaneye kaldırılması ve ölümlerine ilişkin NKVD raporları da yer alıyor. (Library of Congress)
Sürgünün ilk ayları ve yıllarında açlık ve hastalık nedeniyle çok sayıda insan hayatını kaybetti.
Ölü sayısı konusunda tarihçiler arasında farklı hesaplamalar bulunmaktadır. Bu nedenle tek bir rakamı tartışmasız gerçek gibi vermek yerine, araştırmaların ortaklaştığı nokta üzerinde durmak daha doğru olur:
1944 sürgünü, Kırım Tatar toplumunda çok ağır bir nüfus kaybına yol açtı.
Library of Congress’ın Rus arşivlerine dayanan değerlendirmesi, Kırım Tatarlarının sürgünün ilk on sekiz ayında özellikle ağır kayıplar verdiğini bildiriyor. (loc.gov)
İşte bu yüzden o vagonlar, Kırım Tatarlarının hafızasında yalnızca “sürgün trenleri” olarak kalmadı.
Ölüm trenleri olarak kaldı.
VATANSIZ BIRAKILAN BİR HALK
Trenler Özbekistan’a ve Sovyetler Birliği’nin diğer bölgelerine ulaştığında acı sona ermedi.
Tam tersine, başka bir hayat başladı.
Ama bu hayat özgür bir hayat değildi.
Kırım Tatarları “özel yerleşimci” statüsüne tabi tutuldu.
Hareketleri denetlendi.
Yaşamları kısıtlandı.
Kırım’a dönüşleri engellendi.
Bir süre sonra yalnızca topraklarını değil, kendi isimlerinin kamusal hafızadaki yerini de kaybetmeye başladılar.
Bir çocuk Özbekistan’da doğdu.
Kırım’ı hiç görmedi.
Ama Kırım onun vatanıydı.
İşte sürgünün en büyük paradoksu buydu:
Vatanından uzaklaştırılan bir nesil, vatanını hiç görmeden vatanına bağlandı.
Çünkü Kırım Tatarları için Kırım yalnızca bir coğrafya değildi.
Bir kimlikti.
STALİN ÖLDÜ, SÜRGÜN BİTMEDİ
1953’te Stalin öldü.
1956’da Nikita Kruşçev, Stalin döneminin kitlesel sürgün politikalarını eleştirdi.
Bazı sürgün edilen halklar için geri dönüş yolları açılmaya başladı.
Fakat Kırım Tatarları için aynı kapı hemen açılmadı.
Library of Congress’ın Sovyet arşivlerine dayanan değerlendirmesine göre Kırım Tatarları diğer bazı sürgün edilen halklar gibi 1956 sonrasında tam anlamıyla rehabilite edilmedi ve uzun yıllar Kırım’a dönmelerine izin verilmedi. (loc.gov)
Yani Stalin öldü.
Ama Stalin döneminin Kırım Tatarları üzerindeki mirası yaşamaya devam etti.
Sürgün sona ermiş görünüyordu.
Fakat sürgünün hukuki ve siyasi sonuçları devam ediyordu.
DÖNÜŞ İÇİN MÜCADELE
Kırım Tatarları yıllarca geri dönüş hakkı için mücadele etti.
Dilekçeler yazdılar.
Gösteriler yaptılar.
Yetkililere başvurdular.
Ve en önemlisi, çocuklarına Kırım’ı unutturmadılar.
1980’lerin sonunda Sovyetler Birliği’nin çözülmeye başlamasıyla birlikte büyük dönüş hareketi mümkün hale geldi.
1989 yılı, Kırım Tatarlarının kitlesel dönüşünde önemli bir dönüm noktası oldu. (Cambridge University Press)
Ama dönenler için başka bir gerçek vardı.
Kırım aynı Kırım değildi.
Evleri başkalarının elindeydi.
Köylerin isimleri değiştirilmişti.
Bazı mezarlar ve tarihî izler kaybolmuştu.
Kırım Tatarları yeniden hayat kurmak zorundaydı.
Bu kez kendi vatanlarında, ama yıllarca kendilerinden uzak tutulmuş bir vatanın içinde.
DÖNÜŞ, AMA TAMAMLANMAYAN DÖNÜŞ
Bir halkın geri dönmesiyle her şey bitmiyor.
Çünkü sürgün yalnızca insanı taşımıyor.
Sürgün, mülkiyeti değiştiriyor.
Demografiyi değiştiriyor.
Şehirlerin ve köylerin isimlerini değiştiriyor.
Kültürel hafızayı zedeliyor.
Ve insanların “Burası benim evim” diyebilmesini zorlaştırıyor.
Kırım Tatarları için dönüş bu nedenle yalnızca bir coğrafyaya dönmek değildi.
Kendilerini yeniden kurma mücadelesiydi.
2014: ESKİ YARANIN YENİDEN KANAMASI
Ve tarih yeniden ağırlaştı.
2014’te Rusya’nın Kırım üzerindeki kontrolü ele geçirmesinin ardından Kırım Tatarlarının siyasi ve kültürel kurumları yeniden baskılarla karşılaştı.
Birleşmiş Milletler İnsan Hakları İzleme Misyonu, 2014 sonrasında Kırım’da Kırım Tatarlarına yönelik baskılar, gözaltılar, kaybolmalar, ifade özgürlüğü üzerindeki kısıtlamalar ve Kırım Tatarlarının temsil organı Mejlis’in faaliyetlerinin engellenmesi gibi çok sayıda insan hakları ihlalini belgeledi. (Mänskliga rättigheter i Ukraina)
Birleşmiş Milletler Genel Kurulu da 2014’te Kırım’ın statüsünün değiştirilmesine ilişkin referandumun geçerli olmadığını belirten 68/262 sayılı kararı kabul etti; BM insan hakları raporları Kırım’ı Ukrayna toprağı ve Rusya’nın işgali altındaki bölge olarak tanımlamayı sürdürüyor. (Mänskliga rättigheter i Ukraina)
Rusya Federasyonu ise Kırım’ın statüsü konusunda bunun aksine bir hukuki ve siyasi görüş savunuyor ve 2014’teki referandumun kendi açısından meşru olduğunu belirtiyor. (docstore.ohchr.org)
Fakat Kırım Tatarlarının açısından değişmeyen bir gerçek var:
Tarih yeniden onların üzerine kapanmıştır.
BİR HALKIN HAFIZASI
Kırım Tatarlarının hikâyesini yalnızca Stalin’le başlatmak eksik olur.
Çünkü 1944’ün kökleri daha eski tarihlere uzanır.
1783’te Kırım Hanlığı’nın ortadan kaldırılması…
19. yüzyılın göçleri…
Rus İmparatorluğu dönemindeki demografik dönüşüm…
1917’nin umutları…
Sovyet döneminin baskıları…
Stalin’in toplu cezalandırma siyaseti…
18 Mayıs 1944…
Sürgün…
Ve yıllar sonra dönüş…
Bütün bunlar tek bir uzun hikâyenin parçalarıdır.
Bu hikâyede en acı soru belki de şudur:
Bir insanın vatanını elinden alabilirsiniz. Peki vatanını hatırlamasını nasıl engelleyebilirsiniz?
Cevap, Kırım Tatarlarının tarihinde saklıdır.
Engelleyemediler.
TRENİN SESİ
18 Mayıs 1944’te Kırım’dan ayrılan trenlerin tekerlekleri bugün dönmüyor.
Ama o trenlerin sesi hâlâ duyuluyor.
Bir annenin hatırasında…
Bir çocuğun hiç görmediği memleket özleminde…
Bir mezar taşında…
Bahçesaray’ın sokaklarında…
Kırım Tatarlarının dilinde…
Ve her yıl 18 Mayıs’ta sessizce anılan kayıpların hafızasında…
Çünkü bazı trenler bir istasyondan kalkar ve başka bir istasyonda durur.
Bazı trenler ise bir halkı vatanından götürür.
Fakat vatanı halkın içinden söküp atamaz.
Kırım Tatarlarının hikâyesi bize bunu anlatıyor.
Onlar gittiler.
Öldüler.
Sürgün edildiler.
Yasaklandılar.
Unutturulmak istendiler.
Ama unutmadılar.
Kırım’ı unutmadılar.
Bahçesaray’ı unutmadılar.
Atalarının mezarlarını unutmadılar.
Ve çocuklarına hep aynı şeyi söylediler:
“Bizim bir vatanımız var.”
O vatanın adı Kırım’dı.
Bu nedenle 18 Mayıs 1944’ün üzerinden on yıllar geçmesine rağmen hikâye hâlâ bitmiş değildir.
Çünkü tren durmuş olabilir.
Ama Kırım Tatarlarının vatanına dönüş yolculuğu hâlâ devam ediyor.
Ve belki de tarihin bize bıraktığı en büyük ders şudur:
Bir halkı toprağından sürebilirsiniz.
Bir halkı yıllarca susturabilirsiniz.
Evlerini elinden alabilirsiniz.
Ama eğer hafızasını koruyabiliyorsa,
o halkın hikâyesi bitmez.
Kırım Tatarlarının hikâyesi de bitmedi.
Ölüm treni yoluna devam etti; fakat hafıza ondan daha uzun yaşadı.
